Göbekli Tepe to neolityczne stanowisko archeologiczne w południowo-wschodniej Anatolii w Turcji. Było zasiedlone od około 9500 do 8000 r. p.n.e. i słynie z dużych, okrągłych konstrukcji z masywnymi kamiennymi filarami, z których większość zdobią płaskorzeźby przedstawiające nie tylko dzikie zwierzęta, ale i ludzi. Filary te, które – jak wykazano – służyły za podpory dachów, są uważane za jedne z najstarszych znanych megalitów na świecie.
Pierwszym badaczem Göbekli Tepe był Niemiec Klaus Schmidt, który prowadził prace do swojej przedwczesnej śmierci w roku 2014. Jego następcy odkryli, że stanowisko jest znacznie większe niż wskazywały wstępne szacunki i obecnie pozostaje w dużej mierze nieodkopane; jedynie duże, okrągłe konstrukcje z filarami zostały w pełni odsłonięte.
Opinia Schmidta, że odkrył pierwszą na świecie świątynię, wydaje się coraz mniej prawdopodobna, a położenie stanowiska w pobliżu innych bardzo wczesnych stanowisk (na przykład Çatalhöyük i Harran) wskazuje, że nie jest ono wyjątkowe, a raczej było częścią większego procesu historycznego. Architektura tego miejsca jest rzeczywiście oryginalna, ale nie bardziej niż na przykład charakterystyczne domy-ule w Harran, oddalonym zaledwie o około 60 km. Podobnie jak wiele odkryć archeologicznych, Göbekli Tepe jest mniej nowatorskie, niż się wydawało na pierwszy rzut oka.
Nie przeszkadza to jednak zwolennikom teorii o wizytach kosmitów na Ziemi uważać Göbekli Tepe za jeden z najważniejszych dowodów na poparcie tej tezy. Sądzą oni, że ówcześni łowcy-zbieracze nie byli w stanie wznieść takich monumentów, a zatem musieli to uczynić pod kierunkiem przybyszy z kosmosu, którzy odegrali ważną rolę w historii ludzkości. Argumentują, że reliefy wyrzeźbione na kamiennych filarach w Göbekli Tepe wskazują na zaawansowane techniki i narzędzia obróbki kamienia, co ich zdaniem świadczy o precyzji niedostępnej dla ludzi tamtej epoki. Entuzjaści sugerują nawet, że Göbekli Tepe mogło być Ogrodem Edenu, o którym mowa w Starym Testamencie. Warto jednak zauważyć, że rzeźby na filarach przypominają neolityczne petroglify występujące na licznych stanowiskach archeologicznych na całym świecie.
Teorie o pozaziemskiej inspiracji dla budowy Göbekli Tepe opierają się w dużej mierze na twierdzeniu Klausa Schmidta, że miejsce to – ze względu na panującą tu suchość – nie mogło być osadą rolniczą, dlatego musiało powstać w okresie przed rewolucją agrarną. Stąd też uznał on, że stanowisko zbudowali łowcy-zbieracze około 13 000 lat p.n.e. i że były to świątynie używane wyłącznie podczas wydarzeń religijnych, a okolica nie była zamieszkana. Późniejsze badania wykazały jednak, że Göbekli Tepe było całkiem sporą osadą, stale zamieszkaną przez ludzi, którzy trudnili się rolnictwem.
Zgadza się to z powszechnie przyjętą chronologią. Według niej około 9000 r. p.n.e. rozpoczęło się zakładanie stałych osad na Bliskim Wschodzie, co zapoczątkowało okres neolitu. Osady te, zasilane nadwyżkami żywności pochodzącymi z rolnictwa i udomowienia zwierząt, były znacznie większe niż zakładane przez łowców-zbieraczy. Jerycho, jedno z najwcześniejszych miast neolitycznych, ilustruje tę zmianę swoimi wyrafinowanymi strukturami i dowodami na osiadły tryb życia, w tym kamiennymi fundamentami, domami wieloizbowymi oraz magazynami żywności i zboża. Postęp ten wskazuje na znaczącą transformację z koczowniczego na osiadły tryb życia.
Rewolucja rolnicza, znana również jako rewolucja neolityczna, rozpoczęła się około 12 000 lat temu. Ta przełomowa epoka oznaczała przejście od koczowniczego trybu życia łowców-zbieraczy do bardziej osiadłych społeczności rolniczych, fundamentalnie przekształcając ludzkie społeczeństwo, gospodarkę i środowisko. Datowanie Göbekli Tepe na około 13 000 lat p.n.e. rodzi zatem wątpliwości, głównie dlatego, że podważa nasze rozumienie chronologii rozwoju człowieka, a zwłaszcza narodzin rolnictwa i powstania społeczeństw złożonych. Nacisk Schmidta na prymat motywacji religijnych lub rytualnych w inicjowaniu postępu społecznego i technologicznego spotkał się ze sceptycyzmem, zwłaszcza biorąc pod uwagę dowody wskazujące na wieloaspektowy wachlarz czynników wpływających na wczesny rozwój człowieka. Chociaż duchowe znaczenie struktur Göbekli Tepe jest istotne, opisanie tego aspektu kultowego jako jedynego, a nawet głównego katalizatora przejścia na styl życia oparty na rolnictwie, upraszcza złożoną interakcję sił działających w tej przełomowej epoce. Najnowsze badania sytuują Göbekli Tepe w okresie neolitu preceramicznego (około 10 000–6500 r. p.n.e.) i narodzin rolnictwa, a także w epoce innych osad, takich jak Harran i Jerycho – co wyraźnie wpisuje to miejsce w szerszy ruch kulturowy, oczywiście bez potrzeby angażowania w to kosmitów.
Innym argumentem wysuwanym przez Schmidta, mającym świadczyć o tym, że Göbekli Tepe powstało przed neolitem preceramicznym, był fakt, że podczas swoich wykopalisk nie odkrył żadnych dowodów na istnienie tzw. neolitycznego kultu czaszek.
„Kult czaszek z neolitu preceramicznego” to termin ukuty przez francuskiego archeologa Jacques’a Cauvina, opisujący zbiór rytualnych praktyk obserwowanych na Bliskim Wschodzie w tamtym okresie, czyli w epoce przechodzenia od trybu życia łowców-zbieraczy do wczesnego rolnictwa i rozwoju stałych osad. Według Cauvina kult czaszek polegał na celowym usuwaniu, modyfikowaniu i konserwowaniu ludzkich czaszek, zwłaszcza czaszek przodków lub ważnych członków społeczności. Czaszki były niekiedy oblepiane gliną, malowane lub dekorowane muszlami lub innymi przedmiotami, a w niektórych przypadkach rysy twarzy rekonstruowano za pomocą gipsu. Zmodyfikowane czaszki były często eksponowane w widocznych miejscach osady, takich jak platformy lub specjalne budynki. Cauvin argumentował, że kult czaszek był częścią szerszego zestawu praktyk religijnych lub duchowych, które pojawiły się w okresie neolitu, prawdopodobnie związanych z kultem przodków lub czcią oddawaną ważnym osobom.
Choć Schmidtowi to się nie udało, to późniejsi badacze Göbekli Tepe znaleźli istotne dowody na istnienie tego „kultu” w tym miejscu. Odkryli wiele czaszek noszących ślady celowego cięcia, wiercenia i nacinania, co sugeruje, że były one poddawane złożonym zabiegom rytualnym. Czaszki te często znajdowano w określonych obszarach stanowiska, takich jak centralne części okrągłych budowli lub w pobliżu ważnych filarów, co wskazuje na ich znaczenie w kontekście architektury religijnej i praktyk rytualnych oraz na podobieństwo tych praktyk religijnych do praktyk na innych stanowiskach neolitu preceramicznego. Wszystko to sugeruje, że poglądu Schmidta, jakoby w tym miejscu znajdowała się pierwsza świątynia świata, nie da się utrzymać. Nowe odkrycia umiejscawiają Göbekli Tepe nie przed, ale w samym centrum okresu transformacji między społecznościami łowiecko-zbierackimi a rolniczymi.
Nie trzeba jednak obalać twierdzeń Schmidta, aby zwątpić w teorię, iż to kosmici przyczynili się do budowy Göbekli Tepe. Warto bowiem zadać pytanie, dlaczego przybysze z kosmosu mieliby pomagać ludziom w zbudowaniu osady pod koniec ostatniej epoki lodowcowej? Prawda jest bardziej fascynująca. Göbekli Tepe, choć niezwykłe, nie jest dowodem ingerencji obcych ani zjawisk nadprzyrodzonych. Jest raczej świadectwem pomysłowości, umiejętności i złożoności kulturowej wczesnych społeczeństw ludzkich. Badając to miejsce za pomocą metod naukowych, archeolodzy mogą uzyskać cenne informacje na temat rozwoju rolnictwa, praktyk religijnych i struktur społecznych społeczności neolitycznych.
Nasi przodkowie nauczyli się budować świątynie, domy i miasta, odkryli ogień, wynaleźli koło i pismo, i nie potrzebowali do tego żadnej pomocy ze strony istot pozaziemskich.
